Door Eva Vos

Een AI-systeem beoordeelt twee sollicitanten. De één heeft het perfecte cv, de ander minder ervaring maar veel potentie. De keuze lijkt simpel: de data wijst naar kandidaat één.

Maar is dat ook de eerlijkste keuze?

AI maakt steeds vaker keuzes die invloed hebben op mensen. Daarom focussen bedrijven zich tegenwoordig op AI én filosofie.

Van programmeren naar kritisch denken

Tien jaar geleden leek programmeren dé vaardigheid van de toekomst. Wie iets met technologie wilde, moest leren coderen. Inmiddels is dat beeld aan het kantelen. Juist programmeurs zien hoe snel AI hun werk kan versnellen, veranderen of deels overnemen.

Opvallend genoeg lijken vaardigheden uit een heel andere hoek ineens relevanter dan ooit: kritisch denken, ethiek en het stellen van goede vragen. In het FD-artikel wordt bijvoorbeeld verwezen naar cijfers van de Federal Reserve Bank of New York, waaruit blijkt dat afgestudeerden filosofie op dit moment minder vaak werkloos zijn dan afgestudeerden informatica.

Dat voelt misschien verrassend. Toch is het logisch als je kijkt naar de vragen waar bedrijven nu mee worstelen. AI kan steeds meer, maar daarmee wordt één vraag steeds belangrijker: wat willen we eigenlijk dat AI doet?

Waarom AI en filosofie hand in hand gaan

Veel AI-systemen zijn goed in antwoorden geven. Soms zelfs iets té goed. Ze hebben de neiging om gebruikers naar de mond te praten, ook wanneer een kritische tegenvraag beter zou zijn.

Daar komt de Socratische methode om de hoek kijken. Deze methode, bekend uit het werk van de Griekse filosoof Plato, draait om vragen stellen. Niet om meteen gelijk te krijgen, maar om aannames te testen, tegenstrijdigheden op te sporen en redeneringen scherper te maken.

Voor AI is dat interessant. Want een taalmodel dat alleen maar bevestigt wat de gebruiker zegt, is misschien prettig in gebruik, maar niet altijd betrouwbaar. Een systeem dat beter leert doorvragen, kan helpen om dichter bij de waarheid te komen.

Niet alleen Griekse filosofen blijken relevant. Ook ideeën van denkers als Kant komen terug in discussies over moderne AI-modellen. Bedrijven als Anthropic werken bijvoorbeeld met een soort ‘constitutie’ voor Claude AI: een set principes die het model helpt bepalen wat wenselijk, veilig of schadelijk gedrag is.

Regels of gevolgen?

Bij het trainen van AI spelen verschillende ethische modellen een rol. Twee daarvan komen vaak terug: deontologie en consequentialisme.

Deontologie, ook wel plichtethiek genoemd, draait om regels en principes. Sommige dingen doe je niet, ook niet als het resultaat gunstig lijkt. Denk aan liegen, manipuleren of mensen gebruiken als middel voor een ander doel.

Stel: een AI-tool helpt je met salesmails. Uit data blijkt dat mails met overdreven beloftes veel meer reacties opleveren. Vanuit een puur resultaatgerichte blik zou je kunnen zeggen: meer reacties is beter. Maar vanuit plichtethiek is de conclusie simpel: misleiden mag niet, ook niet als het meer leads oplevert.

Consequentialisme, oftewel gevolgenethiek, kijkt juist naar de uitkomst. Welke keuze levert de meeste waarde op of voorkomt de meeste schade?

Denk aan een klantenservice-AI die twee vragen tegelijk binnenkrijgt. Eén klant wil een kleine wijziging in een bestelling. Een andere klant dreigt door een fout in het systeem een grote order mis te lopen. Vanuit gevolgenethiek is het logisch om de tweede klant eerst te helpen, omdat de impact daar groter is.

Beide manieren van denken hebben waarde. Alleen regels volgen kan star worden. Alleen naar gevolgen kijken kan kil of oneerlijk worden. Precies daarom is AI-ethiek zo complex: slimme technologie vraagt niet alleen om snelle antwoorden, maar ook om zorgvuldige afwegingen.

Wat betekent dit voor ondernemers?

Voor ondernemers is dit misschien wel de belangrijkste les. AI kan teksten schrijven, klantvragen beantwoorden, data analyseren, planningen maken en processen versnellen. Maar snelheid is niet hetzelfde als wijsheid.

Een tool die altijd doet wat het meeste resultaat oplevert, maakt niet automatisch de beste keuze. Soms is eerlijkheid belangrijker dan conversie. Soms is transparantie belangrijker dan efficiëntie. En soms moet een systeem niet direct antwoord geven, maar eerst een betere vraag stellen.

Daarom is het slim om als ondernemer niet alleen te vragen: welke AI-tool kan mij tijd besparen? Maar ook: past deze tool bij mijn waarden, mijn klanten en mijn manier van werken?

Gebruik je AI voor klantcontact? Wees dan duidelijk over wanneer iemand met een mens of met een systeem praat. Gebruik je AI voor marketing? Controleer dan of de tekst klopt en niet meer belooft dan je waar kunt maken. Gebruik je AI voor selectie, advies of besluitvorming? Zorg dan dat er altijd menselijke reflectie mogelijk blijft.

Technologie met een geweten

De opkomst van AI laat zien dat innovatie niet alleen draait om nieuwe tools. Het draait ook om betere vragen.

Wat vinden we eerlijk? Wat vinden we veilig? Welke keuzes willen we automatiseren, en welke juist niet? En hoe zorgen we dat technologie mensen helpt, zonder dat we onze eigen verantwoordelijkheid uit handen geven?

Misschien is dat wel de reden dat filosofen ineens zo relevant zijn in de wereld van AI. Niet omdat zij alle antwoorden hebben, maar omdat ze getraind zijn om de juiste vragen te stellen.

En dat is voor ondernemers minstens zo waardevol. Want wie bouwt aan een bedrijf, bouwt niet alleen aan groei. Je bouwt ook aan vertrouwen.

Een AI-tool én een filosoof: de nieuwe ondernemerscombi?